آیین نامه مراحل تحقیق و تصحیح مرکز احیای آثار اسلامی


بسمه تعالی

آیین نامه مراحل تحقیق و تصحیح مرکز احیای آثار اسلامی


مراحل مختلف تصحیح و تحقیق متون اسلامی را می¬توان به ترتیب زیر دانست، با این توضیح که بر حسب شرایط خاص یک کتاب، مانند زبان، قدمت، موضوع، حجم و ... ممکن است در انجام هر یک از این مراحل تفاوتی پدید آید  یا مراحلی دیگر اضافه گردد، که توضیح آن خواهد آمد.
تذکر: برای هر پروژه لازم است یک نفر از متخصّصان، به عنوان مدیر پروژه تعیین و معرفی شود که بر کلّیه مراحل تحقیق نظارت داشته باشد. هزینه مربوطه نیز به نسبت درصدی از قرارداد و بر اساس تصویب شورای پژوهشی پرداخت خواهد شد.
1. پیشنهاد طرح از طریق شورای علمی گروه
2. تصویب طرح پیشنهادی در شورای علمی پژوهشی
3. ارسال طرح مصوب شورا به شورای عالی پژوهشگاه جهت تصویب و اقدام
4. نسخه¬یابی و نسخه¬شناسی(که کتابشناسی را نیز در بر می گیرد)
الف: برای تصحیح یک متن نخست لازم است از تمام فهارس و نرم¬افزارهای کتابخانه¬های داخلی و خارجی  نسخه¬های خطی یا چاپی شناسایی و بهترین نسخه¬ها گزینش شوند.
ب: لازم است کارشناس نسخه¬شناسی کاملا به صحّت متن، قدمت، عصر مؤلف، خط مؤلف بودن و سایر شرایط که برای یک نسخه معتمد وجود دارد توجه کند.
تبصره: برای کتاب¬های چاپ شده¬ای که نسخه خطی ندارند، قدیمی¬ترین و کم¬غلط¬ترین چاپ که به نسخه مؤلف نزدیک است انتخاب گردد. ]کارشناسی ارشد، نسخه¬شناسی و کتاب¬شناسی با تجربه مفید[
5. تقطیع اوّلیه
 پس از فراهم آمدن نسخه¬ها و انتخاب نسخه بهتر:
 الف: متن توسط یکی از محققان خبره مرکز احیای آثار که آشنا به متون خطی و فهم محتوایی متن است تقطیع می¬شود.
ب: تبدیل رموز به اسم صریح، اصلاح رسم الخط قدیم به جدید، علامت¬گذاری ابتدا و انتهای پاراگراف¬ها، و علائم ویرایش (محدود)، تعیین عناوین اصلی و فرعی (به طور اجمال) و.... ]مقوّم نص یا کارشناسی ارشد، با تجربه مفید[

6. تایپ اولیه (نسخه خطی)
پیشتر معمولا در این مرحله استنساخ صورت می¬گرفت و یک نفر متون خطی را با خط خوش بازنویسی می¬کرد تا مبنای تصحیح قرار گیرد. لکن از این پس، بعد از تقطیع یا همراه با آن، متن خطی حروف¬نگاری کامپیوتری می¬شود.
شایان ذکر است تعداد سطور در هر صفحه بیشتر از 15 خط نشود؛ زیرا انجام مراحل تحقیق در بین خطوطی که فاصله بیشتری از یکدیگر دارند به مراتب بهتر است.
تبصره: برای تقطیع و حروف¬نگاری، در صورتی که حروف¬نگار با متون خطی و سنگی و نیز رسم الخط روز به خوبی آشنا باشد می¬توان با یک قرارداد دو مرحله تایپ و تقطیع را با وی منعقد کرد. ]کارشناس نسخه¬های خطی و چاپ سنگی [
7. مقابله با نسخه¬های خطی (نسخه¬خوانی)
 پس از حروف¬نگاری از روی نسخه اصلی و یا نسخه خوانا، در مرحله بعد دیگر نسخه¬ها با متن حروفی مقابله می¬شود. در این مرحله لازم است متن تایپی کاملا مانند نسخه اصل تصحیح شود و در مورد سایر نسخه¬ها موارد اختلافات آن¬ها در ذیل کلمات یا عبارات، با مداد ثبت گردد. در این جا با مشخص کردن رموز هر نسخه، ذکر اختلاف¬ها با ایجاز صورت می¬گیرد. ]کارشناس نسخه¬های خطی و چاپ سنگی [
الف: لازم است مقابله جمعی( مشافهه ) انجام شود.
ب: در مقابله خواننده ماهر از روی نسخه خطی بخواند و دیگری نسخه تایپی را ملاحظه کند
8. تخریج مصادر و ضبط اختلاف مصدر با متن
تخریج یعنی: مستند سازی. آوردن سند، آدرس و گاه عین عبارتی که مولف متن، به آن استناد نموده و مدعایی را به کرسی نشانده است.
باید مستخرج منابع، مواردی را جست و جو کند و پس از یافتن، آدرس آن را در  برگه ای جداگانه یا همان برگه نسخه(پرینت یا مبیّضه) بنویسد.
الف: برای هر متن آیین نامه ویژه توسط مدیر گروه تنظیم می¬گردد.
ب: موارد ذیل از متن تخریج می¬شود:
آیات، روایات (موردی و کلّی، نصّ روایات، نقل به مضمون) نقل قول مستقیم، نقل قول غیر مستقیم گوینده و صاحب دیدگاه ناشناس تعیین ناقل اقوال مجهول (قیل،  بعض...)، لغات مشکل،مکان¬ها.
سایر موارد در آیین¬نامه¬های ویژه هر کتاب بیان می¬گردد.
ج: منابع اوّلیه جهت تخریج در آیین نامه ابلاغ می¬گردد.
د: تنظیم هامش: اصلاح بین پاورقی ها و جابه جایی بین صفحات را تنظیم هامش گویند.
ر: ارجاعات متن به خودش مانند: تقدّم، یأتی، سیأتی، سوف یأتی.
تبصره: لازم است مستخرج یا مستخرجان کتاب کاملا با مقوّم نص هماهنگ بوده و زیر نظر او به تخریج بپردازند. رعایت نکات فنی، از قبیل روش نوشتن مستندات در پاورقی طبق آیین¬نامه پیوست مربوط به تخریج صورت پذیرد، مگر آن که در مورد پروژه مربوط غیر آن تصویب شود. ]کارشناس ارشد با تجربه مفید [
9. تقویم نصّ (ضبط النصّ) و تنزیل هامش
تقویم نص شامل موارد و مصادیق ذیل است:
الف) اصلاح پریشانی های الفاظ و جملات(تصحیف، تحریف، خطا، تکرار، زیاده، حذف)
ب)  کنترل و بازبینی عناصر کلیدی عبارت( اسم های اشخاث، مشخصات جغرافیایی، اعراب گذاری و ضبط صحیح کلمات مشکل، تطبیق اعداد با معدود و تقسیم با اقسام...)
ج)  تعلیقه نگاری
پس به بیان دیگر تصحیح متن و پیراستن آن از آشفتگی ها به گونه ای که شباهت و نزدیکی با نگاشته مولف بیابد را "تقویم نص"گویند.
عملکرد محقق در این مرحله بسته به: تعداد کل نسخه¬های موجود، صعوبت و سهولت متن، تعداد تخریج¬ها، میزان اغلاط نسخه¬ها، اختلاف نسخه و .... متفاوت است، اگرچه عمده فعالیت در سه محور خلاصه می¬شود:
الف. انتخاب متن اصحّ و ذکراختلاف نسخه محتمل الصحّه در پاورقی
ب. تنزیل هامش( اعم از تخریج¬ها و اختلاف نسخه¬ها)
قالب دادن به حاشیه ها و پاورقی ها- ملاحظه اضافی ها و حذف آن؛  ناقصی ها و برطرف کردن آن؛ مرتب کردن شماره های پس و پیش شده بالای کلمات متن و انطباق آن با حواشی و رعایت روش درست مأخذ نویسی- را "تنزیل هامش" یا "صیاغة الهوامش" می گویند.
ج. ویرایش متن و به کارگیری علائم سجاوندی، تقطیع عبارات، و نگارش صحیح کلمات و...
با پایان پذیرفتن مرحله تقویم نص می¬توان گفت بخش اصلی و اعظم تصحیح و تحقیق کتاب پایان یافته است و مقوّم نصّ نیز مسؤولیت صحّت کلیه مراحل قبل را پذیرفته است اگرچه توسط او انجام نشده باشد-  ]دکتری یا اجتهاد متجزّی با تجربه مفید [
10. کنترل تخریج
به منظور اطمینان از صحت کار مخرجان، کار کنترل می گردد  و در صورت نیاز، کار بازنگری می شود.

11. تایپ متون تخریجی و تقویمی و حاشیه ها و تعلیقه و غلط گیری
12. نمونه خوانی
13. مقدّمه¬نویسی (پژوهش¬نامه)
بنا به اهمیت، مقدمه¬ای علمی به صورت تفصیلی یا مختصر پیرامون مؤلف، کتاب و روش تحقیق و تصحیح آن، توسط محقّق کتاب یا دیگری به تأیید شورای پژوهشی مرکز نگاشته می-شود. ]محقق کتاب یا فرد همطراز [
14. ارزیابی
بررسی تحقیق انجام شده و اعلام نظر (داوری).
15. مراجعه علمی
 بنا به نوع پژوهش¬های احیایی، که لازم است متنی صحیح و به دور از اغلاط چاپی و علمی تحویل شود و اسناد به مصادر به طوردقیق و ضابطه¬مند صورت گیرد، ضرورت مراجعه دقیق علمی، بیش از سایر تحقیق¬ها وجود دارد، به طوری که دقت و وسواس زیادی را می طلبد. از این روی پس از اتمام مراحل شش¬گانه تحقیق، مراجعه علمی و ارزیابی، توسّط یک نفر از اعضای شورای پژوهشی یا فردی به انتخاب آن¬ها صورت می¬گیرد که وظایف زیر را بر عهده دارد:
   الف) کنترل و یکدست سازی مطالب و مراحل تحقیق
ب)  کنترل علائم سجاوندی و ویرایش متن و هامش
ج )  کنترل تخریج¬ها، به صورت گزینشی و موارد مشکوک و ابهام، نه کل تخریج¬ها
ث)  کنترل ادبی متن و هامش
ه)  کنترل کتابنامه و تایپیست و نمونه خوانان و همچنین احراز صحت مقابله و تایپیست
د) کنترل محتوایی از جهت دقت در فهم متن و انتخاب نسخه اصل و نسخه بدل¬ها و پانوشت¬های انتقادی و یا توضیحی. ]دکتری یا مجتهد متجزّی با تجربه مفید [
تبصره: غیر از مراجعه کامل و دقیق علمی، لازم است سه نفر از اعضای شورای پژوهشی نیز پس از آن، کتاب را به طور گذرا و گزینشی بررسی و ارزیابی کرده و از جهات مختلف علمی تأیید نمایند.
16 . غلط گیری و تایپ اصلاحات(مجدد)
ابتدا حروف¬نگاری کامل کتاب و هوامش آن با ورود اصلاحات و هوامش انجام می شود و سپس نمونه¬خوانی به طور دقیق، با دقت بر شیوه نگارش کلمات و علایم سجاوندی و نوع قلم¬ها و صفحه¬آرایی صورت می¬گیرد.
تبصره: حروف¬نگاری و صفحه¬آرایی زیر نظر مسؤول امور فنی و با هماهنگی واحد نشر و انتشارات صورت می¬گیرد.
12. نمونه خوانی اولیه(جهت کنترل اصلاحات)
13. تنظیم فهرست ها و کتابنامه
با توجه به موضوع و حجم کتاب و نیاز به فهرست¬های فنی و محتوای کتاب، به پیشنهاد مصحّح و تصویب شورای علمی گروه، فهرست¬های لازم تهیه می¬گردد. ]کارشناسی با تجربه مفید [
14. مقدمه نویسی
پس از تصحیح کامل نسخه و تنظیم فهرست ها، لازم است مقدمه ای رسا و شامل در باره کار انجام شده ارائه نمود.این مقدمه از دو جهت اهمیت دارد:
یک. گزارشی است به مخاطب در باره شیوه کار و این که از چه نسخه هایی استفاده کرده اید و مواردی از این دست.
دو. شناختی از کتاب و مولف به خواننده ارائه می دهد .
مناسب است جهت این مهم دو مقدمه ارائه شود:
1. دیباچه: مقدمه ای بسیار کوتاه(1-2صفحه)
2. مقدمه تحقیق: که شامل شرح حال مولف، اهمیت کتاب مورد تصحیح و تحقیق، دموضوع کتاب، نسخه های خطی کتاب، منهج و روش تحقیق، خاتمه ، منابع، غلطنامه، رموز، اختصارات، نشانه ها است.
15.تایپ مقدمه
16.غلط گیری
17. نمونه خوانی دوم
18.صفحه آرایی اولیه
19.کنترل فنی
به منظور نظارت بر کیفیت صفحه¬آرایی کتاب، قلم¬ها، پاراگراف بندی¬ها، عناوین و تیترها و کلّیه امور فنی قبل از چاپ، یک بار به طور دقیق کل کتاب از این جهت بررسی و کنترل شود.
کنترل فنی مرحله ای از ویراستاری به شمار می رود که پس از اتمام مراجعه علمی، فهرستنویسی، مقدمه نویسی، حروفچینی، و صفحه پردازی انجام می شود.
لازم است جهت این مهم یکبار و به دقت کل کتاب را با توجه به جهات ذیل بررسی کرد:
- کیفیت صفحه آرایی(صفحه عنوان، صفحه سفید، صفحه تقدیم، صفحه بسم الله، صفحه شناسنامه، صفحه فهرست اجمالی، ارتفاع متن، تعیین نوع کتاب از حیث رقعی؛ وزیری ...، عرض متن، حاشیه بالا، حاشیه سمت چپ و راست، فاصله سطرها)؛ نوع قلم و فونت؛ ویراستاری علامت گذاری و املایی- دستوری قسمت هایی که بعد افزوده ایم(فهرست ها و مقدمه تحقیق)؛ پاراگراف بندی؛ مونتاژ تصاویرو... .
- عناوین و تیبرها؛ طرح جلد؛ و کلیه امور فنی قبل از چاپ.
به منظور نظارت بر کیفیت صفحه¬آرایی کتاب، قلم¬ها، پاراگراف بندی¬ها، عناوین و تیترها و کلّیه امور فنی قبل از چاپ، یک بار به طور دقیق کل کتاب از این جهت بررسی و کنترل شود.
20. ارزیابی
21. صفحه آرایی نهایی
17. ارائه به معاونت پژوهش
18. ارسال به واحد نشر و انتشارات.


مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب

مطالب مرتبط

پربازدید ترین مطالب
[Control]
تعداد بازديد اين صفحه: 322
خانه | بازگشت | حريم خصوصي كاربران |
Guest (PortalGuest)


مجری سایت : شرکت سیگما